ART Pathos ∙ Τέχνης συγκίνησις®

Μπαλέτο

Το μπαλέτο μπορεί να θεωρείται -και να είναι- μια εκλεπτυσμένη χορευτική τέχνη, ωστόσο από τη «γέννηση» του (τοποθετείται στην Ιταλική Αναγέννηση ενώ ο πρώτος χορευτικός θίασος ιδρύθηκε το 1661 στο Παρίσι) αποτελούσε ένα λαϊκό θέαμα.

Ξεκίνησε από μια χορευτική παράφραση της ξιφασκίας (!), απέκτησε ορολογία και τεχνική χάρη στους Γάλλους, απογειώθηκε χάρη στους Ρώσους και εξελίχθηκε χάρη στους Αμερικάνους (νεοκλασικό μπαλέτο).

Η λέξη balletto προέρχεται από τη ιταλική γλώσσα, στην οποία είναι υποκοριστικό της λέξης ballo (εξού και μπάλος στα ελληνικά), που σημαίνει χορός, και που με τη σειρά της ανάγεται στη λατινική λέξη ballo ή ballare, που σημαίνει χορεύω. Η λατινική αποτελεί παραφθορά του ελληνικού ρήματος βαλλίζω, που έχει ταυτόσημη σημασία.

Το μπαλέτο είναι είδος αθλήματος, με καταγωγή από την Ιταλία του 15ου αιώνα, αργότερα εξελίχθηκε στη σκηνική του μορφή, κυρίως στη Γαλλία και τη Ρωσία. Στην πρώιμη μορφή του απουσίαζε η χρήση σκηνικών και λάμβανε χώρα σε μεγάλες αίθουσες συναθροίσεων, όπου οι θεατές καταλάμβαναν τις θέσεις μπροστά και εκατέρωθεν της σκηνής. Έκτοτε έχει εξελιχθεί σε είδος χορού υψηλών τεχνικών απαιτήσεων, με δική του ορολογία και δομική σύσταση.

 

Η μουσική συνοδεία είναι κατά κύριο λόγο από το ρεπερτόριο της κλασικής μουσικής, ενώ πολλοί συνθέτες έχουν γράψει μουσική ειδικά γι’ αυτόν τον σκοπό. Το μπαλέτο διδάσκεται σε σχολές ανά τον κόσμο, σε καθεμία από τις οποίες εναποτίθενται στοιχεία του πολιτισμού και της ιδιοσυγκρασίας του κάθε λαού. Ο χορός αυτός καθαυτός καθορίζεται στα βήματα και τις κινήσεις του, ως μέρος μιας διεργασίας που ονομάζεται χορογραφία, η οποία με τη σειρά της εκτελείται από επαγγελματίες του χώρου και περιλαμβάνει άλλες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης, όπως την ηθοποιία και τη μιμητική. Θεωρείται μία από τις πλέον υψηλόβαθμες τέχνες, που απαιτεί πολυετή εξάσκηση ώστε να φτάσει κανείς σε επαγγελματικό επίπεδο.

 

Η πιο γνωστή και δημοφιλής απόχρωση του μπαλέτου είναι αυτή που αναπτύχθηκε την εποχή του Ρομαντισμού (το λεγόμενο Ballet blanc – Λευκό μπαλέτο), κατά την οποία το βάρος πίπτει στην κορυφαία του χορού – “πρίμα μπαλαρίνα”, που ως πρωταγωνιστικός ρόλος αποκλείει την ανάδειξη σχεδόν όλων των άλλων· καλείται να εκτελέσει δύσκολες τεχνικές, που περιλαμβάνουν κατακόρυφη κίνηση στηριζόμενη στα δάκτυλα του ποδιού (en pointe), πιρουέτες και λοιπές ακροβατικές κινήσεις δεξιοτεχνίας, ενώ έχει καθιερωθεί η ένδυσή της με τη λεγόμενη γαλλική τουτού (κοντό φόρεμα από λευκό τούλι που αφήνει εκτεθειμένους τους μηρούς και επιτρέπει έτσι την ελευθερία κινήσεων). Η εξέλιξη του μπαλέτου περιλαμβάνει τα είδη του εξπρεσιονιστικού και νεοκλασικού μπαλέτου, αλλά και στοιχεία του σύγχρονου χορού.

Κλασικό μπαλέτο

Το κλασικό μπαλέτο θεωρείται ως το πλέον δομημένο από τα είδη μπαλέτου, καθώς έχει ως βάση τις παραδοσιακές χορευτικές τεχνικές. Οι παραλλαγές του έχουν καθοριστεί μέσα από διάφορες σχολές, όπως τη Γαλλική Σχολή, τη Δανέζικη Σχολή Bournonville, την Ιταλική Σχολή και τη Ρωσική Σχολή· τα βασικά στοιχεία αμφότερων των δύο τελευταίων εκφράζονται εν πολλοίς στη διδακτική μεθοδολογία του Ιταλού χορογράφου και θεωρητικού Κάρλο Μπλάσις. Πλάι στις δύο κυριότερες Σχολές, τη Γαλλική και τη Ρωσική, αξιομνημόνευτες θεωρούνται η Σχολή Balanchine της Νέας Υόρκης και στην Αγγλία η Βασιλική Ακαδημία Χορού και το Βασιλικό Μπαλέτο, που βασίζονται στη μέθοδο Cecchetti.

Οι πρώτες πουέντ ήταν στην πραγματικότητα παπούτσια χορού (κοινώς λεγόμενες και μπαλαρίνες) με ενισχυμένη μύτη, ώστε η μπαλαρίνα να μπορεί να σταθεί στα ακροδάκτυλα, δίνοντας την εντύπωση ότι αιωρείται.

Οι πουέντ φτιάχνονται εξ ολοκλήρου με το χέρι, συνήθως από σατέν. Το τετράγωνο κουτί που βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του παπουτσιού το οποίο βοηθά την μπαλαρίνα να σταθεί στα δάχτυλά της, αποτελείται από κόλλα, στρώματα υφάσματος, λινάτσας και βαμβακιού με επικάλυψη από ρετσίνι.

 

Σήμερα, υπάρχουν τρία διαφορετικά είδη παπούτσια για το μπαλέτο. Το πρώτο είναι οι κλασικές μπαλαρίνες όπου είναι απαραίτητες για όλες τις μπαλαρίνες. Στη συνέχεια είναι τα καρακτέρ (charactères) όπου συνήθως τα φορούν οι μπαλαρίνες οι οποίες συμπλήρωσαν τα πρώτα έτη διδασκαλίας και τέλος, είναι τα πουέντ (Pointe) που συνήθως χρησιμοποιούνται σε υψηλότερο επίπεδο διδασκαλίας. 

Ορισμένοι βασικοί κανόνες του κλασικού μπαλέτου:

• Η ποζισιόν (θέση) πλιέ (plié) χρησιμοποιείται σε όλες σχεδόν τις ασκήσεις.

• Όταν τα πόδια δεν πατούν στο έδαφος, είναι πάντα τεντωμένα στις μύτες.

• Όταν το πόδι δεν είναι λυγισμένο, πρέπει να είναι εντελώς τεντωμένο.

• Ζωτικής σημασίας είναι η στάση του σώματος, η ευθυγράμμιση και η τοποθέτηση.

• Ο πλήρης έλεγχος των κινήσεων ολόκληρου του σώματος.

  Κίνηση σε απόλυτη αρμόνια, κορμιά που πετούν σαν αερικά, ομορφιά, χάρη, γαλήνη… Αυτή είναι η μία πλευρά του μπαλέτου. Αυτή που δεν χορταίνουμε να απολαμβάνουμε είτε από την πλατεία του θεάτρου, είτε χαζεύοντας φωτογραφίες κλασικού χορού. Οι χορευτές μπαλέτου μας δίνουν την εντύπωση ότι οι κινήσεις τους γίνονται χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, ενώ την ίδια στιγμή πιέζουν τα σώματά τους σε ακραία όρια σε σχέση με τα ανθρωπίνως δυνατά. Πίσω απ’ όλη αυτή την τελειότητα υπάρχει ένας κόσμος της προσπάθειας και της θυσίας. Αυτή είναι η άλλη πλευρά του μπαλέτου.

Dancing appears glamorous, easy, delightful. But the path to paradise of the achievement is not easier than any other. There is fatigue so great that the body cries, even in its sleep. There are times of complete frustration, there are daily small deaths.  – Martha Graham

Είναι αυτή η χάρη και η κομψότητα που μας γοητεύει. Μια απίστευτη χάρη στη κίνηση και στο περπάτημα (κάτι που σχεδόν κανένα άλλο σπορ δεν μπορεί να χαρίσει).

 

Η πλάτη δεν καμπουριάζει ποτέ, ενώ παράλληλα συγχρονίζονται απαλά οι κινήσεις με τα χέρια, τα δάχτυλα και το κεφάλι. Μέσα από τον κλασικό χορό αποκτάται μία άψογη πειθαρχία, πρώτα από όλα με το σώμα, το μυαλό και τη καθημερινότητα. Η πειθαρχία και η συγκέντρωση είναι από τα πιο βασικά συστατικά. Το σώμα αποκτάει μία ήρεμη μυϊκή δύναμη και μεγάλη ελαστικότητα. Όλη η διαδικασία με τη κλασική μουσική υπόκρουση στα μαθήματα δημιουργεί μια ψυχολογική κουλτούρα πέραν της πρακτικής. Η πλευρά της διδασκαλίας συνδυάζεται με τη εκγύμναση του σώματος, του πνεύματος, της ομαδικής συμβίωσης αλλά και του performance σαν τέχνη.

 

Το μπαλέτο είναι τελικά μια τέχνη για πολύ δυνατές γυναίκες.